گروه آموزشی جغرافیاي شهرستان كاشان

الف. ويژگي هاي خليج فارس

 خليج فارس داراي ويژگي هايي به شرح زير است كه در تعيين مرزهاي دريايي بين كشورهاي منطقه ( ايران- عراق- عربستان سعودي- بحرين- قطر- امارات متحده عربي و عمان ) تاثير مي گذارد:

1. آب هاي خليج فارس كم عمق و زير بستر آن داراي منابع نفت و گاز ( هيدرو كربن ) فراوان است . عمق خليج فارس در بيشتر موارد از 50 متر تجاوز نمي كند و حداكثر عمق آن به حدود صد متر مي رسد. اين امر به سادگي امكان حفاري و استخراج منابع آن را فراهم مي سازد و لذا كشورهاي ساحلي خليج فارس در صدد آنند كه حداكثر بهره برداري از نفت فلات  قاره خود را بنمايند و اين امر موجب تداخل در دادن امتيازات نفتي مي گردد.
2. خليج فارس آبراه نسبتاً باريكي است كه حداكثر پهناي ان حدود 150 ميل دريايي در طول خط نصف النهاري است كه از " هندورابي " مي گذرد و حداقل عرض آن 28 ميل دريايي در تنگه هرمز است.
3. سواحل خليج فارس نسبتاً هموار است و بريدگي هايي كه شرايط خليج هاي كوچك را داشته باشد در آن اندك است . بريدگي هاي عمده در نزديكي سواحل قطر و در شبه جزيره مسندم كه جزئي از عمان را در جنوب تنگه هرمز تشكيل مي دهد ، قرار دارد.
4. در حالي كه جزاير فراواني در خليج فارس وجود دارد بيشتر آن ها كوچك و در نزديكي ساحل قرار دارند. جزاير بحرين و قشم بزرگترين جزاير خليج فارس مي باشند. طول ساحل ايران در خليج فارس حدود 1200 كيلومتر و در درياي عمان 600 كيلومتر كه جمعاً بالغ بر 1800 كيلومتر مي گردد.

 ب. مناطق دريايي ايران در خليج فارس و دريا عمان

 آبهاي داخلي: به موجب " قانون مناطق دريايي جمهوري اسلامي ايران در خليج فارس و درياي عمان " مصوب 1372: آب هاي واقع بين خط مبدأ درياي سرزميني و قلمرو خشكي و نيز آب هاي واقع بين جزاير متعلق به ايران كه فاصله آنها از يكديگر از دو برابر عرض درياي سرزميني تجاوز نكند ، جزو اب هاي داخلي محسوب و تحت حاكميت جمهوري اسلامي ايران مي باشد.

1. خط مبأ درياي سرزميني – خط مبدأ درياي سرزميني ايران در خليج فارس و بحر عمان ، خط مستقيمي است كه پيشرفته ترين نقاط جزاير ساحلي ايران را به هم متصل مي كند. در خليج فارس خط مبدأ مزيور از نقطه اي در محل تلاقي شط العرب ( اروند رود ) با خليج فارس آغاز و تا تنگه هرمز ادامه دارد. جزايري كه در ترسيم خط مبدأ مزبور مورد احتساب قرار گرفته عبارتند از : تخليو- لاوان- كيش- قشم- هنگام- لارك و هرمز. براي ترسيم خط مبدأ مزبور جمعاً از 25 نقطه استفاده شده كه منتهي اليه آن نقطه نصف النهار 61 درجه طول شرقي با خط مستقيمي است كه در دو طرف دهانه خليج گواتر را به هم متصل مي كند. خط مبدأ در تنگه هرمز ، خط پست ترين جزر مي باشد. خط مبدأ درياي سرزمين ايران در خليج فارس و درياي عمان به موجب تصويب نامه شماره 67-250/2 مورخ 31/4/52 تعيين گرديده و روي نقشه خليج فارس به مقياس 1:1500000 چاپ سازمان جغرافيايي كشور ( شهريور 1349 ) ترسيم گرديده و ضميمه تصويب نامه است.
2.  در ياي سرزميني- به موجب ماده يك قانون مناطق دريايي ، حاكميت ايران خارج از قلمرو خشكي و آب هاي داخلي و جزاير خود در خليج فارس و تنگه هرمز و درياي عمان ، بر منطقه اي از آب هاي متصل به خط مبدأ كه درياي سرزميني ناميده مي شود گسترش مي يابد. عرض درياي سرزميني از خط مبدأ دوازده ميل دريايي مي باشد. 0 ميل دريايي برابر 1852 متر است. )        
3. در تحديد حدود آب هاي سرزميني ايران در موارد تداخل با درياي سرزميني دول مجاور يا مقابل، طبق توافق طرفين عمل خواهد شد و در صورتي كه توافقي صورت نگرفته باشد ، خط منصف يا نيمساز كه فاصله هر نقطه آن تا نزديكترين نقاط خطوط مبدأ دو طرف به يك اندازه باشد ، مرز آبي خواهد بود.
4. رژيم حقوقي حاكم بر دريايي سرزميني ، عبور بي ضرر خواهد بود. يعني عبور شناور هاي خارجي مادام كه مخل نظم ، آرامش و امنيت كشور نباشد ، مجاز نخواهد بود. طبق ماده 9 قانون مناطق دريايي : " عبور شناورهاي جنگي ، زير دريايي ها ، شناورهاي با سوخت هسته اي و شناورهاي حاوي مواد اتمي يا خطرناك و شناورهاي تحقيقاتي خارجي از درياي سرزمين موكول به موافقت قبلي مقامات حاكم جمهوري اسلامي ايران خواهد بود. " زيردريايي بايد در سطح آب و با پرچم برافرشته عبور نمايند. مقررات مزبور در تمام آب هاي سرزميني ايران اعم از تنگه هرمز قابل اجرا خواهد بود. در حالي كه طبق كنوانسوين 1982 حقوق درياها ، عبور از تنگه هاي بين المللي مانند تنگه هرمز تابع عبور ترانزيت مي باشد.
5. منطق نظارت در مجاورت درياي سرزميني به عرض 12 ميل از حد خارجي درياي سرزميني ادامه خواهد داشت.
6. حدود منطقه انحصاري اقتصادي و فلات قاره جمهوري اسلامي ايران چنانچه به موجب موافقتنامه دو جانبه تعيين نشده باشد ، بر طبق خط منصف خواهد بود كه فاصله هر نقطه آن تا نزديكترين خطوط مبدأ دو طرف به يك اندازه باشد.
7. دو كشور عراق و پاكستان در مجاورت مرزهاي دريايي ايران و بقيه كشورهاي حوزه خليج فارس در مقابل كشور ايران قرار دارند.
8. در تعيين حدود فلات قاره بين ايران و كشورهاي حوزه خليج فارس وجود جزاير ساحلي مشكلاتي ايجاد كرده است. مثلاً در مورد جزيره خارك دولت ايران مايل بود كه جزيره مذكور ملاك احتساب خط منصف با عربستان باشد در حاليكه عربستان ساحل ايران را ملاك قرار مي داد و سرانجام ، طبق توافقي كه بين دو طرف صورت گرفت نظري بينابين مورد توافق قرار گرفت. همچنين ، جزيره فارسي به ايران و جزيره العربي به عربستان تعلق گرفت.در قرارداد بين ايران و قطر جزاير ساحلي دو طرف نديده گرفته شده و ساحل دو طرف ملاك احتساب خط منصف ، قرار داده شده است. برعكس در موافقتنامه بين ايران و عمان چند جزيره در طرف ايران مانند قشم ، هنگام ، هرمز و لارك و چند جزيره در طرف عمان مانند ( القنام ، مسندم و ليمه ) به عنوان نقاط مبدأ انتخاب شده و سپس بر اساس اصل فاصله مساوي خط منصف ترسيم شده است. خط مرزي بين ايران و عربستان طولاني ترين مرز فلات قاره در خليج فارس و بالغ بر 138 ميل دريايي است مرز دريايي بين ايران و عمان از بخش شرقي خليج فارس در تنگه هرمز آغاز و تا خليج عمان به طور 124 ميل دريايي ادامه دارد. طول مرز فلات قاره ايران و بحرين بالغ بر 28 ميل مي باشد.
9. پس از اعلام خروج انگلستان از خليج فارس در 1968 قرار شد                                                                                                                                                                                              بين امير نشين هاي كوچك ، اتحاديه اي ايجاد شود. تاسيس اتحاديه  مزبور بدون موافقت ايران امكان پذير نبود. همچنين ، ايران از ادعاي  حاكميت خود بر بحرين دست برداشت در مقابل جزاير تنب بزرگ و كوچك و ابوموسي در دهانه تنگه هرمز مجدداً به تصرف ايران در آمد. تصرف ابوموسي به موجب موافقتنامه با شيخ شارجه عملي گرديد. در اين امر به طور كلي ترتيباتي بين دولت انگلستان – ايران و حاكم شارجه و رأس الخيمه ( در مورد تنب ها ) داده شد و فقط پس از اين گونه توافق ها بود كه تشكيل فدراسيون امارات متحده عربي امكان پذير شد. به علاوه ، ايران در ان زمان تعهد كرد كه حفظ امنيت خليج فارس را پس از خروج انگلستان در 1971 ، به عهده بگيرد. لازم به يادآوري است كه در هر حال حاضر مجدداً انگليس و امريكا با نيرويي به مراتب بيش از گذشته به خليج فارس بازگشته اند و با شش كشور جنوبي خليج فارس قراردادهاي امنيتي امضاء كرده اند و ايران را از اين گونه ترتيبات مستثني كرده اند. تشنج بر سر جزاير نيز از اين فضا ي جديد نشأت گرفته است.

 منبع: حقوق بين الملل / هوشنگ مقتدري